Ademhalen – de theorie (over het autonome zenuwstelsel en de nervus vagus)

Voortbordurend op de praktijk van ademhalen en mijn veel-te-snelle variant daarop (hyperventilatie), waarover ik in een eerdere blog schreef, wil ik op zoek gaan naar methodieken die me leren gezonder te voorzien van levenlucht. Onder hyperventilatie zit – heb ik intussen ontdekt – onbestemde angst, die mijn lichaam klaarmaakt om te vechten of vluchten. Angst voor ‘iets’ dus. Maar … voor wat? En belangrijker …. hoe zet je die angst, de aanjager van je ademhaling, uit?

En … op welke manier beïnvloedt angst mijn autonome zenuwstelsel? De plaats waar o.a. de frequentie van mijn ademhaling wordt geregeld? Het antwoord op deze vraag kun je vinden in het 2e deel van deze pagina, waarin ik schrijf over de nervus vagus, de grootste hersenzenuw die voortdurend op zoek is naar gevaar. Kan een verstoorde werking van de nervus vagus leiden tot parkinson en kan een bepaalde aanpak leiden tot vermindering van (ademhalings)klachten?

Dr. Janice Hadlock schreef over de genezende werking van het ‘je veilig voelen’. Maar hoe doe je dat? Je veilig voelen?

Eigenlijk zijn al mijn voorbeelden het erover eens dat stress en angst (en m.i. multi-tasken en vermoeidheid) een stimulerende invloed hebben op parkinsonverschijnselen.

Ik duik komende vakantieperiode de theorie in, ga een aantal boeken lezen over hoe zo’n onbewust proces werkt, hoe het zich in het lichaam kan uiten in autonome processen als bijv. te snel ademhalen en hoe het is te beïnvloeden. Ik zal hierna stapsgewijs helpende inzichten met jullie delen. Het eerste deel van deze pagina gaat in op hyperventilatie, het tweede deel op de rol van de nervus vagus daarin.

Maar lees eerst het stukje ademhalen even, want er kleven wat specifieke eigenaardigheden aan de ademhaling van de Parkinson … Dan zie ik je zo weer terug.

HYPERVENTILATIE

Ik las het boek ‘hyperventilatie, angst en paniek‘ van Katrien Geeraerts en Nicole Smit en geef hierna een samenvatting:

Taboesfeer rond hyperventilatie, angst en paniek

Dezelfde eigenschappen die hyperventilatie, angst en paniek veroorzaakt, maakt van jou een empatisch persoon. Het betreft veelal ambitieuze mensen met een hoge verantwoordelijkheid, de workaholics die streven naar perfectie. De doorzetters. De gevoelige en angstige en getraumatiseerde persoon is het meest voorbeschikt om hyperventilatie te ontwikkelen. Vaak is ernaast ook een psychische achtergrond: teveel stress of onvrede over een situatie, rouw of ruzie of een onzeker zelfbeeld. Geen ‘nee’ durven zeggen, een grote interne belevingswereld en een grote, interne criticus, hoogsensitief en hoge normen.

Je leeft al-met-al in een te hoge versnelling. De balans in ons autonoom zenuwstelsel, tussen sympaticus (actie) en parasympaticus (rust, rem, nervus vagus) is verstoord. Je functioneert op wilskracht en bent aan het overleven of vecht/vluchtmodus.

Er zijn heel veel mensen die met dit verborgen probleem rondlopen en er niet over durven te praten. Totdat ze totaal instorten, een burn-out krijgen en niet meer op hun doorzetter-stand verder kunnen.

Wat gebeurt er precies met hyperventilatie?

Als je te snel ademt, dan stijgt in het bloed de hoeveelheid zuurstof/O2 en de hoeveelheid kooldioxide/CO2 daalt (hypocapnie). Daardoor houdt hemoglobine de O2 vast, i.p.v. ze af te geven aan de cellen (Bohr effect). De hoeveelheid CO2 is namelijk bepalend hoeveel O2 in je lichaam wordt opgenomen. Door deze onbalans stijgt de pH waarde boven de 7,44 (dat is boven normaal) en wordt je bloed meer basisch (respiratoire alkalose). Door deze verstoring gaat je lichaam reageren door de kleine bloedvaten te vernauwen. O.a. in de hersenen, waardoor een gevoel van instabiliteit/duizeligheid kan ontstaan, tintelingen, rusteloze benen, vaak moeten plassen, darmproblemen, wazig zicht en krop in de keel, om maar enkele voorbeelden te noemen. (hierna voeg ik de volledige lijst in). Veel lijken op parkinsonverschijnselen. CO2 is een kalmerende stof voor het zenuwstelsel. Bij een tekort ontstaat een overprikkeling van het zenuwstelsel.

Je ademhalingscentrum ligt in de hersenstam en reguleert de ademhaling. Het meet voortdurend de hoeveelheid CO2 in je bloed. Wanneer deze hoeveelheid stijgt, wordt het ademhalingscentrum gestimuleerd om de ademhaling te versnellen. Als deze daalt, dan wordt de ademhaling geremd. Bij chronische hyperventilatie is dat ademhalingscentrum echter ontregeld. Het is gewend geraakt aan een lage concentratie CO2 en probeert dat te handhaven door de ademhaling sneller en dieper te houden. Met dat overademen probeer je meer zuurstof in je cellen te krijgen, maar dat helpt niet. Je hebt dan chronische hyperventilatie.

Wat zijn triggers die jou in de vecht/vluchtmodus zetten? Wat maakt jou bang?

Gedachten! Let op: ze spreken nooit de waarheid!!!

Welke soorten angst bestaan?

  • Fobie: angst voor een voorwerp of bepaalde situatie (spinnen, vliegtuigen, grote hoogte, diep water);
  • Paniekstoornis: angst voor je eigen lichamelijke en psychische reactie op angst (angst voor een paniekaanval);
  • Dwangstoornis: dwanggedachten of obsessies (smetvrees, angst controle te verliezen, waardoor je dwanghanelingen gaat uitvoeren);
  • Gegeneraliseerde angststoornis: je beeldt je in wat er allemaal mis kan gaan (hypochondrie, doemdenken);
  • Sociale fobie: angst om kritisch te worden beoordeeld door anderen (buiten lopen, nieuwe mensen ontmoeten, spreekangst, naar een feestje gaan);
  • PTSS: buitensporige angst, veroorzaakt door eerdere dreiging, verwonding of doodsnood (herbeleving via flashbacks en nachtmerries).

Welke verschijnselen kan chronische hyperventilatie veroorzaken?

Het zijn er heel veel! En veel doen mij denken aan parkinsonverschijnselen. Zie hierna:

En nu? (Hoe) kan ik afleren te hyperventileren?

Op de pagina ademhalen – de praktijk heb ik wat concrete tips geschreven die ik las in het boek van Katrien Geeraerts en die je kunt toepassen op je eigen situatie.

Waarom kun je beter door je neus ademhalen?

  • Het zuivert de lucht van vervuiling en ziekteverwekkers;
  • Het verwarmt de lucht, dat vinden de longen fijner;
  • Het stimuleert je buikademhaling, waardoor je lichaamshouding verbetert, waardoor je rustiger wordt en minder nek- en schouderklachten krijgt;
  • Je nervus vagus (zie hieronder) wordt gestimuleerd, waardoor je ontspant;
  • Je voorhoofdholtes produceren stikstofmonoxide, die ervoor zorgt dat de wanden van je bloedvaten ontspannen, waardoor doorbloeding toeneemt

NERVUS VAGUS

De zenuw die o.a. de snelte van de ademhaling regelt is de nervus vagus. Wat weten we van deze zenuw in relatie tot parkinson? Op Pubmed lees ik dat parkinson zich kenschetst door een verkeerde eiwitklontering (alfasynucleine) die ontstaat in de buik en via de nervus vagus omhoog kruipt naar het brein. Daarnaast is door de MichaelJFoxstichting onlangs een onderzoek uitgevoerd, waaruit bleek dat tgv het houden aan een ketogene leefstijl deze verkeerd gevouwen eiwitten afnemen en daarmee ook enkele parkinsonverschijnselen (zie ook de blogs ketogeen I en ketogeen II en het kopje voeding).

Ik probeer hierna te ontdekken welke invloed de nervus vagus heeft op hyperventilatie en verschijnselen, die uit het autonome zenuwstelsel lijken voort te komen.

Ik las daarvoor:

  • Dr. Luc Swinnen – activeer je Nervus Vagus. Hij is arts, licentiaat in de verzekeringsgeneeskunde en statisticus in Vlaanderen.
  • Stanley Rosenberg – de Nervis Vagus als bron van herstel. Hij is Deens lichaamsgericht therapeut.
  • Prof. Stephen Porgus – de polyvagaal-theorie en de transformerende ervaring van veiligheid. Hij is professor in de psychiatrie en bedenker van de polyvagaaltheorie. Hij woont in Amerika.

En bestudeerde:

  • Op Pubmed zijn veel wetenschappelijke artikelen die gaan over de nervus vagus en parkinson. Een Nederlands artikel dat daar een korte samenvatting van geeft, is: https://www.parkinson-vereniging.nl/archief/bericht/2019/07/16/De-darmen-en-de-ziekte-van-Parkinson-tussen-hoop-en-hype

Wat ik hierna ook wil doen, is:

  • De 3 boekschrijvers zelf vragen of zij meer weten over de rol van de nervus vagus in parkinson.

Nu eerst een korte samenvatting hoe ons zenuwstelsel werkt, toegewerkt naar waar en hoe ademhaling (automatisch) geregeld wordt.

Op basis van informatie (prikkels) die bij ons binnenkomt, regelt het zenuwstelsel de werking van onze organen, spierspanning, ademhaling, hartritme, productie van hormonen en werking van immuniteit. Het is een ingenieus systeem, dat ongelofelijk precies werkt, en dus snel verstoord kan raken.

Op hoofdlijnen bestaat ons zenuwstelsel uit een centraal en een perifeer deel. Het centrale omvat hersenen en ruggenmerg, Het perifere zenuwstelsel bestaat uit alle zenuwen die autonome (automatische) en willekeurige (bewuste) processen aansturen door middel van 12 hersenzenuwen.

Ik ga nu inzoomen op het autonome zenuwstelsel en de hersenzenuwen.

Autonome zenuwstelsel:

Het autonoom zenuwstelsel regelt de lichamelijke functies die vanzelf gaan, waar je je dus niet bewust van bent en waar je over het algemeen weinig controle over hebt. Het autonoom zenuwstelsel is voortdurend op zoek naar gevaar en veiligheid. In die zin is het een soort bewakingssysteem, op onbewust niveau. Het bestaat uit, wat men tot voor kort dacht, 2 delen: het sympatische en het parasympatische. Het sympatische kunnen we zien als het gaspedaal (actie, initiatief) het parasympatische als de rem (uitrusten, groei, herstel). Beiden zouden met elkaar in balans moeten zijn. De theorie van de nervus vagus gaat uit van 3 in plaats van bovengenoemde 2 staten, waarover hierna meer.

Hersenzenuwen/Nervus Vagus:

We hebben 12 hersenzenuwen, die ontspringen in de hersenen. Elk kan verschillende informatie naar het lichaam en weer terug transporteren en en elk heeft een eigen functie (bijvoorbeeld voelen, horen, zien, ruiken, evenwicht). De 10e hersenzenuw heet de Nervus Vagus (zwervende zenuw, hierna noem ik hem NV). De NV is de grootste/langste zenuw van de 12 en speelt zoals gezegd een rol in stress, veiligheid en connectie. Hij regelt o.a. de bloeddruk, hartslag, ademhaling, spijsvertering en gehoor. Deze zenuw is verdeeld in 3 delen, die verbonden zijn met 1) ons gezicht, onze stembanden/spraak, hals en nek, oog en oor (ventrale deel), 2) hart en longen (organen boven het middenrif, het sympatische deel) en 3) maag en darmen (organen onder het middenrif, het dorsale deel). De NV is a.h.w. de informatiesnelweg die dus enerzijds voortdurend op zoek is naar signalen van gevaar en anderzijds sensorische en motorische informatie doorgeeft aan nekstructuren en organen in de borst en buik (waarvan je je beperkt bewust bent en maar heel beperkt controle hebt, waarover later meer). Dezelfde NV is essentieel bij het ontstaan van menselijke contacten en gevoel van verbondenheid.

De polyvagaaltheorie van Prof. S. Porgus:

De term ‘poly’ verwijst naar de vele takken van deze 10e hersenzenuw. Ze scannen de omgeving op gevaar en onderscheidt gevaar (triggers) van veiligheid (glimmers). Als deze NV goed werkt, beschermt hij tegen negatieve gevolgen van stress en heb je veerkracht.

De NV bestaat dus uit 3 delen, die evolutionair zijn ontstaan:

  • Dorsale Vagus: evolutionair gezien de oudste en primitiefste, het reptielenbrein is gesitueerd in alle organen onder het middenrif. Disfunctie veroorzaakt immobilisatie en bevriezen.
  • Sympaticus: ontwikkelde zich erna. De dorsale vagus verdween daarbij niet, de sympaticus werd erbovenop gelegd. Het veroorzaakt fight or flight en is gesitueerd in hart en longen.
  • Ventrale Vagus: ontwikkelde zich daar weer na, deze zenuwen waren bedekt door myeline, een soort beschermlaag, waardoor een verfijndere werking mogelijk werd. Het zet aan tot contact met soortgenoten, een soort sociale reflex en wederzijds altruïsme. Hij functioneert alleen in veilige omstandigheden. Hij stuurt gelaatsspieren, oogbewegingen en middenoorbeentjes aan. Je gezicht verraadt je gemoedstoestand. Bij onveiligheid/angst schakelt deze Ventrale Vagus af en vallen we automatisch terug op de primitievere sympatische fight of flight of onze dorsale bevries-respons (shock, blackout, geen pijn/emotie voelen, dissociatie, depressie). Angst immobiliseert.

Evolutie is dus geen survival of the fittest dus, maar survival of the friendliest! Connectie met elkaar is levensnoodzakelijk.

Ontdek je eigen vagale staat:

Als je wat oefent, kun je misschien je eigen, verschillende vagale staten herkennen en benoemen. En beïnvloeden/er wat mee spelen. Dat is veerkracht. Door te bewegen/sporten (vooral rennen of snel fietsen/wandelen), kom je bijvoorbeeld uit de dorsale staat en beweeg je naar de sympatische. Spelen is een combinatie van de sympatische en ventrale staat, knuffelen een samenvoegsel van de dorsale en ventrale staat. We hebben het zenuwstelsel van iemand anders nodig om onze emoties te reguleren en onze ventrale staat te vergroten. Dat doe je door bijvoorbeeld interesse te tonen in de ander, een compliment te geven, empathie, liefde en dankbaarheid te tonen, iemand te helpen of te troosten, een glimlach of een knuffel te geven, of dankbaar te ontvangen. Zo geef je (non-verbaal) een signaal van veiligheid. Sommigen cijferen zich daarbij echter volledig weg. Dr. Swinnen geeft het advies om niet (!) te pleasen! Jezelf wegcijferen, maar ook een onveilige hechting, een onverwerkt trauma, lawaai, teveel prikkels, alles perfect willen doen/er altijd goed uit willen zien, onderdanigheid, een ziekte hebben en niet accepteren etc … kunnen ervoor zorgen dat mensen zich juist weer onveilig voelen, waardoor je je ventrale status juist weer verlaagt. Een sympatische staat zonder verbondenheid met de ventrale, geeft boosheid, angst en frustratie. Mét de verbondenheid geeft hij energie, flow, creativiteit, speelsheid, euforie, vreugde en liefde. De dorsale status zonder de verbondenheid met de ventrale geeft droefheid, somberheid en depressie. Mét de verbondenheid geeft hij waardering, tevredenheid en dankbaarheid.

Trauma en ventrale vagus:

De gevolgen van trauma blijven vaak een leven lang nazinderen. Trauma’s duwen mensen vaak in de dorsale vagus (immobilisatie en dissociatie). Wanneer daar niet adequaat op gereageerd wordt, kan de getraumatiseerde de rest van zijn leven moeite hebben om connectie te maken met anderen. In het kader van trauma, kan ik de boeken van Prof. Bessel van der Kolk en Prof. Peter Levine aanraden. Een trauma kan je ook sterker maken, als je het enigszins hebt kunnen verwerken en je er betekenis aan kunt geven. Dit heet posttraumatische groei. Victor Frankl stelt: ‘the way in which a man accepts his fate and all the suffering it entails, the way in which he takes up his cross, gives him ample opportunity – even under the most difficult circumstances – to add a deeper meaning to his life’.

Ventrale vagus en ademhalen:

En dan nu naar het hart en de ademhaling en de reden waarom ik bovenstaande heb uitgelegd. Hoe actiever de ventrale vagus (hoe veiliger je je voelt), des te trager is je hartslag en ademhaling en des te variabeler is je hartritme (hartritmevariabiliteit, dat is een teken van een goede gezondheid). Je uitademing duurt bij goed functioneren van de ventrale vagus langer dan de inademing. Je hartslag is dan wat sneller als je inademt en weer trager als je uitademt. Met bewust ademhalen kun je je hartritme, en daarmee de NV beïnvloeden. Bijvoorbeeld door de 4-7-8 ademhaling (Dr. Swinnen): adem 4 tellen rustig in door je neus, alsof je de geur van een roos opsnuift. Houd je adem 7 tellen vast. Adem volledig uit door je mond in 8 tellen. Herhaal. Je ademhaling stimuleert nu je ventrale vagus (via je hartcoherentie), waardoor je tot rust komt en je je gevoel van veiligheid vergroot. Ik oefen mijn ademhaling tijdens mijn meditaties en tijdens mijn Qigong oefeneningen.

Klachten bij een verstoorde nervus vagus:

Stanley Rosenberg presenteert in zijn boek een overzicht met klachten die samengaan met een verstoorde NV (het lijkt op de eerdergeplaatste lijst met klachten bij hyperventilatie. Omdat de bron van die klachten is gelegen in een verstoorde NV, lijkt mij dat verklaarbaar):

Als craniosacraal therapeut ziet hij bij mensen met een vagale disbalans enkele specifieke houdingafwijkingen, zoals:

  • Hoge borstademhaling. Buikspieren voelen dan hard aan;
  • Verkeerde/asymetrische tonus in monnikskapspier en schuine halsspier;
  • Anteropositie van het hoofd. Het hoofd staat wat naar voren, waardoor spierspanning in het achterhoofd, ademhalingsproblemen, astma, migraine en duizeligheid kunnen ontstaan.

Hij beschrijft in zijn boek enkele lichaamsoefeningen die verlichting van klachten kunnen geven. Ik zal de basisoefening hier beschrijven:

  • Strengel je vingers in elkaar
  • Doe ze achterop de bolling van je hoofd
  • Ga op je rug liggen met je hoofd op de verstrengelde handen (je achterhoofd ligt dan op de binnenkant van je verstrengelde handen)
  • Kijk met je ogen afwisselend zo ver mogelijk naar links en naar rechts.
  • Herhaal

Dr. Swinnen beschrijft in zijn boek enkele zeer mooie mentale oefeningen die mee kunnen helpen een verandering in het denken te bewerkstelligen. Zijn basisadvies is de 4-7-8 ademhaling, verbetering van het sociaal engagement en connectie.  Bewegen (10.000 stappen), goede voeding, iets hebben/doen waar je trots op bent (status), autonomie, nieuwe dingen doen, eerlijkheid/betrouwbaarheid (bijv. eerlijke verdeling van taken).

Prof. Porges geeft aan dat lang(zaam) uitademen de ventrale vagus stimuleert. Maar ook het bespelen van een blaasinstrument of zingen. Dan doe je eigenlijk hetzelfde. En spreken met een wisselende intonatie en met actief gebruik van de gelaatspieren. In zijn mail onderaan deze pagina beveelt hij de door hemzelf ontworpen Safe & Soundtherapie aan.

Alledrie de boekschrijvers zijn ze het erover eens dat elke methodiek om angst, boosheid (overactieve sympatische status) en depressie (overactieve dorsale status) kwijt te raken de activiteit in de ventrale vagus versterkt. Hetgeen de ademhaling ten goede komt.

Vraag die ik aan de 3 boekschrijvers heb gesteld per mail:

“………………… De wetenschappelijke onderzoeken lijken te bevestigen dat Parkinson ontstaat in de darmen en via de nervus vagus naar het brein gaat. Aanwezigheid in de zenuw van verkeerd gevouwen eiwitten (alfa synucleïne) zouden een kenmerk zijn van Parkinson. Vermindering van deze eiwitklontering (door het volgen van een ketogeen dieet), geeft vermindering van de non-motorische verschijnselen van de aandoening.

Deze non-motorische verschijnselen lijken mij overeen te komen met die van een verstoorde nervus-vaguswerking. Zie ik dat goed? Mensen met Parkinson hebben namelijk naast beweegproblemen vaak darmklachten, een veel te snelle ademhaling, een maskergelaat, slik- en stemproblemen, toegenomen moeite zich tot de sociale omgeving te verhouden, balansproblemen, voorovergebogen houding …

Kan een oorzaak van de Parkinsonverschijnselen liggen in een verstoorde nervus-vaguswerking? En als ja, heeft u, naast de in uw boek genoemde suggesties, nog andere adviezen voor mensen met Parkinson?”

Antwoord van Professor S. Porges (vertaald naar Nederlands):

“Bedankt voor je belangrijke vraag en inzichtelijke observaties. Zoals je hebt opgemerkt, is er een autonome manifestatie van Parkinson. Dit betekent echter niet dat de vagale functie oorzakelijk is voor de ziekte. Theoretisch denk ik dat de autonome symptomen die gepaard gaan met een disfunctioneel vagaal systeem gedeeltelijk kunnen worden hersteld. Hoewel dit de aandoening niet zou genezen, zou het de kwaliteit van leven kunnen verbeteren. Er zijn maar weinig mensen met PD die een interventie krijgen die ik heb ontwikkeld, het Safe and Sound Protocol. U vindt een link op mijn website – stephenporges.com. De interventie functioneert als een akoestische stimulator van de vagale functie. Bij PD lijkt deze interventie de gezichtsexpressie en vocale intonatie te verbeteren. De uitvoering van de interventie met PD moet echter langzaam worden uitgevoerd door een aanbieder die met PD werkt. Ik zou willen voorstellen om naar de website van Dr. Liz Charles te kijken https://www.drlizcharles.com/ Ze heeft met PD-cliënten gewerkt en de interventies op afstand uitgevoerd”

Antwoord van dr. L. Swinnen:

“……….. Ik denk dat de ziekte van Parkinson zich ook uit via het polyvagaal systeem. Maar dat betekent nog geen oorzakelijk verband. Het is mede een uiting ervan, en dat is logisch want beweging is een belangrijk gegeven in de polyvagaal theorie. Daarom geloof ik wel dat bepaalde oefeningen die ik gebruik om de tonus van de ventrale vagus te versterken een gunstig effect kunnen hebben op het verloop van de Parkinson aandoening. We beweren hierbij zeker niet dat we de ziekte kunnen genezen, wel verzachten. Daarenboven moeten we ook de samenstelling van het microbioom in de darmen in het oog houden. Ook dat kan een effect hebben want darmbacteriën produceren chemicaliën die een invloed hebben op het humeur, zoals serotonine, of neurotransmitters met een kalmerende werking. Ze maken ook veel dopamine aan, ook bekend als het gelukshormoon. Een behandeling en aanpak op verschillende sporen zou zin kunnen hebben. Wij hebben goede resultaten op autismespectrumstoornis maar ik heb spijtig genoeg nog geen mensen gehad die een opleiding volgden en tegelijk Parkinson doormaakten. Daarom ben ik nogal voorzichtig in mijn uitingen. Maar ik ben zeker dat ik een rol zou kunnen spelen door het stimuleren van de vagale tonus. Dopamine is niet “het” gelukshormoon. Het is een motivatiehormoon. Eenmaal het doel bereikt neemt de werking ervan af.

Je schrijft: “Deze non-motorische verschijnselen lijken mij overeen te komen met die van een verstoorde nervus-vaguswerking. Mensen met Parkinson hebben namelijk naast beweegproblemen vaak darmklachten, een veel te snelle ademhaling, een maskergelaat, slik- en stemproblemen, toegenomen moeite zich tot de sociale omgeving te verhouden, balansproblemen, voorovergebogen houding … Kan een oorzaak van de Parkinson verschijnselen liggen in een verstoorde nervus-vaguswerking? En als ja, heeft u, naast de in uw boek genoemde suggesties, nog andere adviezen voor mij en alle andere mensen met Parkinson?”

Al deze klachten kunnen afnemen door een gezamenlijke aanpak van de tonus van de vagus, de 4/7/8 ademhaling en de verbetering van het sociaal engagement en connectie.  Maar wetenschappelijke studies heb ik nog niet. Het lijkt me gewoon logisch.

Ik zou in mijn volgend boek het hoofdstuk Parkinson willen opnemen. Spreken we elkaar dan nog eens?”